Pomocnik historyczny Nr 5/2024 403652 Indeks: ISSN: 2391-7717
29 grudnia 2023 r. RPA złożyła w Międzynarodowym Trybunale Sprawiedliwości (MTS) skargę przeciwko Izraelowi o popełnianie ludobójstwa w Gazie.
Kompetencje MTS. Wszystkie państwa członkowskie ONZ należą do MTS, który rozsądza spory między nimi, wydaje wiążące orzeczenia i wyroki oraz opinie doradcze. W 1993 r. przyjął skargę Bośni przeciwko ówczesnej Jugosławii o ludobójstwo. W 2007 r. uznał, że w Srebrenicy doszło do aktu ludobójstwa, lecz odrzucił odpowiedzialność Serbii, sukcesorki Jugosławii, za tę zbrodnię i za inne czyny podnoszone przez Bośnię. W 2019 r. przyjął skargę Gambii przeciw Mjanmie o ludobójstwo Rohingjów; sprawa jest rozpatrywana. 26 lutego 2022 r. przyjął skargę Ukrainy przeciwko Rosji o fałszywe oskarżenia, jakoby Kijów dopuszczał się ludobójstwa Rosjan w Donbasie. Sprawa jest rozpatrywana, ale trybunał, działając z niezwykłą szybkością, nakazał Rosji wstrzymanie działań zbrojnych w Ukrainie. Rosja zignorowała wyrok.
Kiedy można mówić o ludobójstwie. Zgodnie z konwencją o zapobieganiu i karaniu ludobójstwa (1948 r.) zbrodnia ta wymaga, by sprawca, popełniając m.in. masowe morderstwa, stwarzając nieludzkie warunki życia czy uprowadzając dzieci, działał „w intencji wymordowania w całości lub części grupy narodowej, rasowej, etnicznej bądź religijnej”. Dowiedzenie tej intencji jest kluczem do oskarżenia o ludobójstwo. RPA argumentowała, że wielka liczba ofiar cywilnych jest dowodem zbrodni, wypowiedzi przywódców izraelskich zaś dowodzą intencji. Izrael twierdzi, że ofiary cywilne to nieinten-cjonalne konsekwencje zasadnych działań wojskowych, a Izrael stara się ograniczyć ich liczbę. 26 stycznia 2024 r. MTS wydał orzeczenie, że oskarżenia RPA są prawdopodobne, a Izrael musi się powstrzymać od działań naruszających konwencję. Odmówił jednak nakazania Izraelowi wstrzymania działań zbrojnych, o co RPA też wnosiła.
W wywiadzie dla BBC w maju 2024 r. ówczesna przewodnicząca MTS, której mandat w międzyczasie wygasł, sędzia Joan Donahue wyjaśniła, że termin „prawdopodobne” dotyczył zasadności powoływania się przez RPA na konwencję, a nie zasadności samych oskarżeń. Innymi słowy, jeśli oskarżenia są prawdziwe, to powoływanie się na konwencję jest prawdopodobnie zasadne, to zaś, czy są one prawdziwe, jest badane. Tymczasem media, a także międzynarodowa opinia publiczna i władze kilku państw przyjęły zarzut RPA za pewnik, powołując się właśnie na MTS. Wywiad Donahue został niezauważony. 28 marca trybunał nakazał dodatkowo Izraelowi ochronę mieszkańców Gazy przed głodem, a 24 maja nakazał mu wstrzymanie naruszeń konwencji podczas ofensywy na Rafah. W wystąpieniach publicznych niektórzy sędziowie twierdzili, że oznacza to konieczność wstrzymania ofensywy, jeśli narusza ona konwencję, inni zaś, że żąda się wstrzymania ofensywy, bo narusza ona konwencję. Ten fundamentalny spór interpretacyjny nie został rozstrzygnięty.
Międzynarodowy Trybunał Karny. 20 maja prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego (MTK) Karim Khan zapowiedział, że zamierza wystąpić do trybunału o nakazy aresztowania izraelskiego premiera Beniamina Netanjahu i ministra obrony Joawa Galanta oraz trzech przywódców Hamasu – Jahji Sin-wara, Mohammeda Deifa i Ismaila Hanije – z podejrzenia o popełnianie zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkości podczas wojny w Gazie. Do MTK – instytucji odrębnej od MTS – należy większość państw świata, ale nie np. Chiny, Indie, Iran, Izrael, Rosja, USA, państwa arabskie (oprócz Jordanii, Tunezji i Palestyny). MTK wszczął dochodzenie w sprawie Gazy już po wojnie 2014 r., ale długo rozważał, czy Palestyna jest w sensie prawnym w wystarczającym stopniu państwem, by można było wystąpić z aktem oskarżenia o zbrodnie popełnione na jej terytorium lub z niego. Głosowanie w Zgromadzeniu Ogólnym, dające Palestynie więcej uprawnień w ONZ, pomogło rozstrzygnąć sprawę.
Inaczej niż MTS, MTK osądza jednostki, nie państwa, więc – wbrew krytykom – Khan nie zrównał ze sobą Izraela i Hamasu, ale jedynie stwierdził, że jednostki będące przywódcami obu stron mogły popełnić zbrodnie. MTK może jednak interweniować jedynie tam, gdzie lokalna sprawiedliwość nie może lub nie chce. W tym przypadku prokurator uznał – wbrew większości opinii prawniczej – że izraelskiej sprawiedliwości nie można ufać. Będzie teraz musiał przekonać do tego, i do zasadności dowodów, sędziów trybunału. Daty rozprawy jeszcze nie wyznaczono i nie wiadomo, jaka będzie decyzja sędziów, ale – podobnie jak w przypadku MTS – znaczna część opinii międzynarodowej uznała, że sama zapowiedź wystąpienia o nakaz aresztowania jest równoznaczna z wyrokiem skazującym.
Publikuje: Avi Gotlieb Hajfa Izrael